Veel hinder voor binnenvaart door droogte, maar laag water biedt ruimte voor het kleine schip

De aanhoudende droogte zorgt op veel rivieren voor problemen. De Twentekanalen gingen zelfs op slot. Er zijn diverse scenario’s voor de toekomst bij laagwaterstanden zoals een rem op schaalvergroting, ruimte voor het kleine schip en inzet van duwbakken langszij.

Bijzonder is de situatie bij de Twentekanalen. De sluizen bij Eefde, die scheepvaart toegang geven tot dit kanaal, gingen eind juli zelfs in het weekeinde dicht. Ook het kanaal Almelo-De Haandrik mocht niet bevaren worden.  

De maatregelen bij aanhoudende droogte zijn aangekondigd door Rijkswaterstaat. Scheepvaart moet rekening houden met regelmatiger stremming van de Twentekanalen. Het Twentekanaal loopt van Eefde bij Zutphen naar Enschede met een aftakking naar Almelo. Ook mag er geen water worden onttrokken uit de kanalen om gewassen te besproeien. 

Moeder natuur moet je niet onderschatten, zij wint altijd

Volgens de overheid zijn de maatregelen nodig om te voorkomen dat er dat er onherstelbare schade ontstaat aan waterkeringen, de bodem en de natuur. Na de droogtecrisis in 2003, toen Europa een van de ergste droogte- en hitteperiodes meemaakte, is vastgelegd welke zaken prioriteit krijgen in het geval van droogte. Stabiliteit van waterkeringen en voorkomen dat bodem verzakt hebben voorrang. 

Op niveau houden

Op het traject Almelo-De Haandrik moet het waterpeil minimaal 9,10 meter Normaal Amsterdams Peil (NAP) zijn. Daaronder bestaat het risico dat de kade, die ook als waterkering dient, verzakt. ,,Omdat het waterpeil onder deze grens dreigt te komen, wordt al het beschikbare water ingezet om de waterstand op niveau te houden. Daardoor is er voorlopig geen ruimte om schepen door de sluizen te laten. De afgelopen dagen is geprobeerd het waterpeil met pompen, een beperktere inzet van de sluizen en andere maatregelen op peil te houden. Dat bleek onvoldoende’’, aldus Rijkswaterstaat over de stremming in het weekeinde van de 25ste juli. De maatregelen blijven van kracht totdat de waterstand bij Eefde weer op niveau is. Het is nog niet te voorspellen wanneer dat zal zijn.

Door klimaatverandering én bodemerosie neemt de kans op langdurig laag water toe voor veel rivieren. Om schade of erger te voorkomen wordt er waterbesparend geschut bij sluizen en worden, zoals nu, kolken tijdelijk gestremd. Bij Eefde was al een extra pompinstallatie geplaatst. Ook op onder meer de Waal, IJssel en Kanaal Gent-Terneuzen ondervindt de scheepvaart hinder door dieptebeperkingen.

Schippers aan het woord over lage waterstanden: ‘Onzekerheden maken het varen spannend’

Elk nadeel heb z’n voordeel, sprak Johan Cruijff. Dat gaat in de binnenvaart ook op wat betreft de  droogte en lage waterstanden. Vrachttarieven stijgen en dat is goed voor de portemonnee, voor wie actief is in de vrije vaart. Lang moet deze situatie niet duren, waarschuwen schippers. Dan verdwijnt er steeds meer vracht naar weg en spoor. Een rondgang langs schippers.

,,En vracht die je verliest, heb je niet zomaar terug, die ben je wel echt voor langere tijd kwijt’’, schetst schipper Machiel Smitsman, tevens voorzitter van Algemeene Schippers Vereeniging (ASV), een van de donkere scenario’s van aanhoudende droogte. ,,Een maand of twee is nog wel te overzien, maar als het een halfjaar voortduurt, weet ik niet hoe dat uitpakt.’’

Het gaat goed totdat de trein en vrachtwagen goedkopere alternatieven worden, menen ook schippers Ad Rosenbrand en Leendert van Roon. Rosenbrand: ,,Ik snap dat deze droogte voor sommigen voordeel geeft. Maar als het te lang duurt, pakt dat voor ons allemaal nadelig uit.’’ Van Roon: ,,Na honderden jaren binnenvaart is wel duidelijk dat het water de goedkoopste oplossing is, maar als dat niet meer betrouwbaar is, dan gebeurt er natuurlijk wel iets.’’

Opmerkelijk is dat het neerslagtekort dit jaar al opvallend vroeg ontstond, net als in mei 2018. Schippers ondervinden zodoende al wekenlang de gevolgen. Het is drukker op het water, melden zij. Schepen kunnen vaak tientallen procenten minder meenemen dan hun maximale capaciteit. Dat brengt meer scheepsbewegingen met zich mee. ,,Wij varen normaal met maximaal een kleine 800 ton. Nu is dat 500 ton’’, aldus Machiel Smitsman.

Tussentijds lossen

Schipper Berco Visser moest recent zelfs tussentijds lading lossen, om verder te kunnen varen. Zijn schip liep op het Pannerdensch Kanaal bij Millingen muurvast op een door de droogte ontstane zandbank. Het lukte uiteindelijk na enige moeite om terug te varen. ,,We hebben bij de dichtstbijzijnde betoncentrale een deel gelost, lagen daardoor iets minder diep en konden er wel overheen’’, vertelt hij.

Het toont aan hoe afhankelijk schepen momenteel zijn van de dagelijkse waterpeilingen en dat er eenvoudigweg geen waterdicht scenario te schetsen is. Dat is vrijwel onmogelijk, beseft Visser. Zijn schip lag zelfs iets minder diep dan op dat moment gevaren kon worden. ,,Rijkswaterstaat peilt de bodem, maar je kunt toevallig net langs een bult varen die er neergestroomd is. Of er valt tijdens het laden wat lading naast, waardoor je iets dieper komt te liggen. Of het vocht uit het zand pompen lukt niet honderd procent. Zulke onzekerheden maken het varen momenteel wel spannend. De Waal en de IJssel bijvoorbeeld zijn bijna niet meer te doen.’’

Lang wachten

En wat vervelend is: de wachttijden bij sluizen lopen enorm op. Raf van der Sluizen zegt gerust tweeënhalf tot drie uren te moeten wachten, bijvoorbeeld bij sluis Grave. Leendert van Roon lag daar wat weken terug tijdens een heen- en terugreis zelfs in totaal negen (!) uren. ,,Grave heeft natuurlijk maar één sluis, het is daar zó gigantisch druk’’, zegt hij, verwijzend naar het zuiniger schutregime in combinatie met meer aanbod van schepen bij Grave als gevolg van lage wachterstanden op de Waal. Schepen die normaal via deze rivier varen, wijken noodgedwongen uit naar de Maas, waar het peil beter is.

Er is overigens wel volop begrip voor het zuiniger schutregime bij sluizen. Raf van der Sluizen wijst op sluis Klein Ternaaien, nabij Maastricht. ,,In de grote kolk gaat ontzettend veel kuub water. Net als bij de sluis bij Maasbracht.’’ Water dat hard nodig is, beseft hij. En ja, dat betekent wachten. ,,Dat is overmacht. Ik kan dan wel gaan zitten stuiteren in de stuurhut, maar dat helpt niet. Moeder natuur moet je niet onderschatten, zij wint altijd.’’

Wanneer de waterstanden herstellen? Dat is koffiedik kijken. Leendert van Roon: ,,Er moet wel heel veel regen vallen om dit op te lossen. Anders zitten we tot eind september met laag water.’’ ,,Niets is echter zo veranderlijk als het weer’’, relativeert Machiel Smitsman. ,,Voor hetzelfde geld slaat het half augustus om en valt er elke dag vijftien millimeter water.’’ Of zoals Ad Rosenbrand monter zegt: ,,Met een paar goede regenbuien is het probleem ook zo weer opgelost.’’